İstedadlı insanlar yüksək özünə inamlı, mükəmməlçi və güclü bir hafizəyə sahib olurlar. Öz üzərində müstəqil işləməyi, dərin düşünməyi, yaşından daha çox suallar verməyi, verilən tapşırıqları daha tez yerinə yetirmələri ilə fərqlənirlər. Elmdə zəka ilə bağlı çoxlu araşdırmalar aparılıb və gəlinən əsas nəticələr budur ki, İQ 140 və daha yuxarı olan uşaqlar “dahidir”. Bu Leyis Termanın kəşfidir. Gardnerə görə isə dil, riyazi, məkan, bədən, musiqi, sosial, təbiət və fərdi qrup üzrə yüksək göstəricilər zəkanı təşkil edən istedad sahələridir. Bəzən istedadlı uşaqlar bir neçə qrup üzrə göstəricidə özünü təsdiqləyə bilər.
Yüksək intellektə malik uşaqların əsas xüsusiyyətlərindən biri maraqdır. Bəzən böyüklər həmin uşaqların suallarını cavablandırmaqda çətinlik çəkə bilərlər. Valideynlər, müəllimlər çox yaxşı bir dinləyici olmaqla yanaşı, uşaqlarına, şagirdlərinə dəstək ola bilməlidirlər. Durmadan işləyən beyinə sahib olan bu uşaqlar günboyu bir çox məlumat toplayır, onları təhlil edərək sonda həmin bilgiləri bölüşmək istəyirlər. Çox zaman isə onlarla həmyaşıdları və ətrafı anlaşmaqda , dil tapmaqda çətinlik çəkir. Ancaq nə qədər həssas təbiətli olsalar da gündəlik öyrəndiklərini, mənimsədiklərini paylaşmaqda, həmsöhbət olmağa çox meyillidirlər nadir istedad sahibləri.
Belə istedadlı, yaş yarımından dil açan və üç yaşından parlaq istedadını büruzə verən yüksək intellekt sahiblərindən biri də Məhəmməd Cəfərlidir. Cəfərli Məhəmməd Tahir oğlu əslən Naxçıvanın Ordubad rayonundan olsa da 2009-cu ildə Bakıda ziyalı ailədə anadan olub. Anası Cəfərova Xanım Qəhrəman qızı ali təhsilli sinif müəllimidir. Onun yetişməsində və yüksək intellektinin üzə çıxmasında anasının rolu danılmazdır. Ailədə üç qardaşdırlar. Böyük qardaşı 19 yaşlı Cəfərov Barış hərbi xidmətdədir. Kiçik qardaşı Cəfərli əli 5-ci sinif şagirdidir. Məhəmməd ailənin ortancıl övladıdır. Xaraktercə mülayim, təmkinli və sakit təbiətlidir. Yaş yarımında dil açan Məhəmmədin qeyri adi istedadı anasını təəccübləndirir. Ardınca isə evində fərdi məşğələ keçdiyi məktəbəqədər uşaqlara təlqin etdiklərini Məhəmmədin üç yaşındaca mənimsəməsi və onlardan tez cavab verməsi onu tam əmin edir ki, övladı yüksək intellektə sahibdir. Qısa müddətlik bağça təhsilində də müəllimi onun fərqli olduğunu aşkarlayır və anasına yaşından tez orta məktəbə yazdırmasını xahiş edir. Ancaq Xanım müəllim övladını beş yaşından tez məktəbə yollamaqda zehni yüklənmədən dolayı maraqlı olmur. Ancaq Məhəmməd beş yaşında artıq ibtidai təhsilin bütün materiallarını mənimsəyir. Odur ki, Məhəmməd orta təhsilini Binəqədi rayonunda yerləşən 179 nömrəli tam orta məktəbin rus bölməsində almağa başlayanda onu birbaşa 3-cü sinfə qəbul etmək istəyirlər, yenə anası mane olur ki, daha çox zehni yüklənmə övladının səhhətinə ziyan verər. İbtidai sinfi orda əla qiymətlərlə baş vurduqdan sonra imtahan verərək Bakıdakı Texniki Humanitar liseyinə qəbul olur. 6-cı sinfi həmin liseydə fərqlənmə ilə başa vuran Məhəmməd artıq yuxarı siniflərin riyaziyyat, fizika, informatika , astronomiya, coğrafiya və tarix elmlərinə dərin bələddir. Sahib olduğu yüksək intellekt və güclü mənimsəmə qabiliyyəti müəllimlərini dərin təəccüb içində qoymaqla yanaşı, həm də Məhəmmədlə dil tapmaqda onlara çətinlik yaradır. Çox vaxt Məhəmmədin dərin və cavabı qəliz sualları müəllimlərinə çətin situasiya qarşısında qoyur və onlar uzun müddət bu suallar ətrafında fikirləşməli olurlar. Məhəmməd üçün isə zaman anlayışı qızıldır və hər bir dəqiqəsini səmərəli istifadə edir ki, itkiyə getməsin. Müsahibimi fərqləndirən dəqiq və humanitar elmlər üzrə yüksək intellekti deyil, həm də bu yaşında onlayn şəkildə sərbəst və səlis öyrəndiyi yeddi əcnəbi dil biliyi, Quranı oxuya bilməsi və 1-dan Qara kəmər sahibi olmasıdır. O, rus, ingilis, alman, yapon, çin, türk və ərəb dillərini bilən 12 yaşlı poliqlotdur. Daha çox dil öyrənmək və onları gələcəkdə öyrətmək niyyətində olan Məhəmməd ilə həmsöhbət olduğumuz müsahibəni təqdim edirəm.
Məhəmməd səni tanımağa çox şadam. Eşidəndə ki, istedadlı və fərqli birisən səni daha yaxından tanımaq və oxucu kütləsinə tanıtmaq istədim. Təbii ki, sənin razılığınla. Necə oldu ki, Məhəmməd 12 yaşında poliqlot və qeyri adi istedada malik bir məktəbli oldu?
– Mənim iki yaşımda olanda qohumlarımın komputeri var idi, sadəcə həmin komputerdə oyunlar oynayırdım, oyunlar da ingilis dilində idi deyə hərşeyi oxuyaraq yoxlayaraq və eşidərək uzun müddət ərzində ingilis dilini öyrəndim, yəni mən ingilis dilini sıfırdan öyrənmişəm. Və daha sonra rus dilini məktəbdə öyrənməyə başladım, beləliklə hardasa 10 yaşım olanda səlis öyrəndiyim ingilis dilini işlətmək istədim, və uzun müddət ingilis dilində çoxlu elmi videolara baxırdım, bu dili öyrənməyə kömək edirdi. Daha çox dil öyrənməyə isə həvəsim internetdə gördüyüm maraqlı bir video ilə başaldı. Belə ki, 17 yaşında 23 dil bilən bir oğlanı görəndə özümə dedim ki, mən də daha çox dil öyrənsəm pis olmaz. Və beləliklə ingilis dilini işlədərək fərqli mənbələr tapdım və qısa bir zaman ərzində alman dilini öyrənərək fərqli dillərə də keçdim.
Hazırda ana dilin ilə birlikdə yeddi dil bilirsən. Bəlli bir dil öyrənmə metodun varmı? Dil öyrənmə ardıcıllığın və hər birinə nə qədər zaman sərf etməyin maraqlıdır. Çox dil bilmək sənə hansı üstünlük qazandırır, yaxud hansısa çətinlik yaradırmı?
– Qeyd etdiyim kimi ingilis dilini ilk dil olaraq öyrəndim və sonra rus dilini də məktəbdə öyrəndim. Ardınca alman dilini öyrənməyə başladım, 6 ay ərzində alman dilini normal səviyyədə danışmağı mənimsədim. Ardınca yapon dilini öyrənməyə başladım. Yapon dili alman dilinə nisbətən daha çətin idi, buna görə yapon dili bir il vaxtımı aldı. Daha sonra çin dilini öyrənməyə başladım. Çin dili yapon dili kimi çətin olmadığından ərəb və çin dilini eyni zamanda öyrənmişəm. Bir sözlə, rus dili yeddi ilə, ingilis dili on ilə, alman dilini altı aya, yapon dili bir il dörd aya, çin və ərəb dilini yarım ilə öyrəndim. Hazırda ərəb dilinin qramatikası üzərində çalışıram. Çoxlu dillər bilmək mənə daha tez informasiya sahib olmama və xaricdə çoxlu dost tapmama kömək oldu. Yeni dil öyrənmək yeni bir dünya, elm, mədəniyyət və fəlsəfə öyrənmək deməkdir. Buna görə bəzən Azərbaycan dilindən danışarkən fərqli sözlərdən istifadə edirəm, buna görə məni ətrafdakılar başa düşməkdə çətinlik çəkir. Dil öyrənmə metodum var və bunu işlədərək yeni dilləri daha tez öyrənirəm. İlk olaraq şəxsi əvəzlikləri və lazım olan sözləri öyrənərək çoxlu cümlələr qururam. Bilmədiyim söz olanda isə internetdə baxıram. Ətrafımı həmin dil ilə əhatə edirəm və müxtəlif mövzular haqqında çoxlu mətnlər, cümlələr qururam. Və mən düşünürəm ki, hətta bu metodu işlədərək 1 həftədə bir dil öyrənə bilərəm. Normalda günümün iki saatını dil öyrənməyə sərf edirəm. Ən çətin dil yapon dili idi mənim üçün. Hazırda dilləri təkrarlayıram. Yeni dil olaraq fransız dilini öyrənəcəm.
Qeyri-adi istedada malik uşaqlar əsasən riyaziyyat, fizika və kimya elmlərinə meyilli olurlar. Dünya elmində buna misallar çoxdur. Bu həvəs uşağın inkişaf mərhələsində getdikcə itə bilər. Amma səndə necə, maraq bütün elmlərə qarşıdır, yoxsa spesifikdir. Bütün fənlər üzrə göstəricilərin, biliyin hansı səviyyədir? Özündən yuxarı siniflərin dərslərini, tapşırıqlarını necə həll edirsən?
– Mənim bütün elmərə marağım var, ancaq düşünürəm ki, ən yaxşı bildiklərim tarix, riyaziyyat, fizika, informatika və dillərdir. Buna baxmayaraq digər elm sahələrindən də çoxlu danışa bilərəm, amma bunlara çox vaxt müəllimlər fikir vermirlər, çünki həmsöhbət olmaq, anlamaq var. Məsələn fizika elmində çoxlu teoriyalar bilirəm, ancaq hələ ki, müəllimlərin mənə öyrətmələrini gözləyirəm, özüm onlarla daha dərinlərə enmirəm. Ancaq özlüyümdə yuxarı siniflərin çalışmalarını və dərslik mövzularını artıq mənimsəmişəm. Onların həlli mənə artıq çətin gəlmir. Hazırda yay tətilində 6-cı və 11-ci sinfin tarixini oxuyaraq bitirməyi düşünürəm.
Bu il 6 –cı sinfi bitirib 7-ci sinfə keçmişəm. Ötən altı ildə əldə etdiyin təhsil, idman uğurlarını qeyd etsən oxucuların uğurlarınla daha yaxından tanış olardı. Müəllimlərinin səhvini tutmaq faktı olubmu? Ümumiyyətlə müəllimlərin səninlə ehtiyyatlı olur bu baxımdan ki, Məhəmməd hər zaman onların səhvini tutar?
– Çoxlu sertifikatlarım, medalım, kubokum və digər fəxri göstəricilərim var. Bu uğurlar təhsil ilə yanaşı, həm də altı ay getdiyim gimnastika və dörd –beş ildir ki, peşəkar qaydada məşğul olduğum Shotokan Karate idman növünə aiddir. Fərqli yarışlara çıxıb medallar qazanmışam. Hətta 1-dan Qara kəmər ustasıyam. Səhvə gələndə isə daha çox ingilis dilini tədris edən müəllimimin səhvlərini tuturam. Eləcə də digər fənlər üzrə də olur. Bunları ciddi səhv bilmirəm. Ancaq daha ciddi səhvləri idman müəllimim edir. Daha çox yapon dilindən zərbələrin adını ana dilinə çevirəndə yalnış tərcümələr və gedişatlar olur ki, bəlli olur ki, müəllimim düzgün tərcümə etmir və nəticə alınmır. Dili bildiyimdən karate shotokan da mənə çətin gəlmir bu üzdən və müəllimimin səhvlərini düzəldərək düzgün formada öyrənirəm.
Həm də dinimizdən agahsan. Quranı Kərim hafizisən, neçə yaşında öyrəndin bunu? Gələcəkdə hansı sahə üzrə təhsil almağı və çalışmağı fikirləşirsən?
Mən quranı əzbərləməmişəm və düşünürəm ki, quranı əzbərləmək düzgün deyil. Mən hərfləri tam və düz oxuyaraq, quranın hər bir səhifəsini oxuya bilirəm. Və hətta şahidi olduğum, tanıdığım mollaların, imamların oxuyarkən səhvini tapıram. Ərəb dili üzrə qrammatika çalışmalarım bitsin, bu dildə tərcümələr edəcəm. Hələlik sənət seçimimi dəqiq seçməmişəm, amma həkim yaxud tibb alimi olaraq yetişmək istəyirəm. Çünki xəstəliklərə qarşı dərmanlar tapmaq arzumdur. Amma əgər bu arzum alınmadığı təqdirdə bildiyim dilləri işlədərək tərcüməçi, dil mütəxəssisi olmaq istəyərəm.
Müasir dövrdə dünya elminə töhvə verən elm adamlarından daha çox kimlərdən ilham alırsan və gələcəkdə belə bir dahilərdən olmaq istərdinmi və elm sahəsi olaraq hansı sahəni seçərdin?
– Mən daha çox İlon Muskdan ilham alıram. İlon Musk amerikalı milyarder, mühəndis, ixtiraçı, investor və Paypal, SpaceX, Tesla Motors və Zip2 şirkətlərinin qurucusu və roket alimidir. Onun haqqında ən sevdiyim fakt elmini daha çox internetdən və kitablardan tək öyrənməýi olub. 19 yaşında Pensilvaniya universitetində təhsil alarkən isə biznes və fizikanı dərindən öyrənib. 10 yaşından proqramlaşdırmanı əla bacarır və daim özü üzərində çalışaraq yeni ixtiralara, xeyriyyə işlərinə imza atır. Bu mənim üçün motivasiyadır. Özümü tibb sahəsində ixtiraçı bir alim kimi görürəm.
Daha çox həmsöhbətlərin kimlərdir, dostların varmı? Kimlərlə həmsöhbət olmaq sənə müsbət təsir edir. Bu yaşda yüksək intellektə sahib olman həmyaşıdlarından uzaq salmır səni?
– Mənim hərkəs ilə söhbətim tutmur, həmyaşıdlarımla söhbətlərimin əksəriyyəti alınmır. Buna görə mən çox vaxt məndən 3-4 yaş böyüklər ilə söhbət edirəm. Məni hamı ağır təbiətli, çox düşünən və savadlı biri kimi tanıyır. Hazırda heç bir dostum yoxdur. Amma bir il bundan əvvəl, yəni komputerim xarab olmamışdan qabaq çoxlu onlayn dostlarım var idi. Onlarla müxtəlif mövzu və sahələrdən fikirlərimi paylaşırdım. Komputerim yoxdur deyə hazırda onlarla ünsiyyətim alınmır.
Məhəmməd, məktəblilərə, gənclərə elm, dil öyrənməklə bağlı vacib və lazımlı məsləhətlərini bölüşsən yaxşı olar . Onlar da səndən öyrəndiklərini tətbiq edərək savadlansınlar, özlərini inkişaf etdirsinlər.
– Mənim dəstəkçim yoxdur. Anam yalnız dəstək göstərərək zamanında öz üzərimdə işləməyə həvəsləndirib və mənim istedadlı olmağımı kəşf edib. Ancaq öyrənməyə gələndə özüm edirəm, özüm öyrənirəm hər bir elmi, dili. Mən nə öyrənirəmsə öncə onun nəticəsi barədə düşünərək bu addımı atıram. Bu mənə motivasiya verir. Dili sadəcə öyrənmək naminə öyrənmək olmur.
Bunu istəmək lazımdır. Bunu etmək çox asandır, internetdə oyun oynamaq yox, informasiya mənbələri tapıb öyrənmək lazımdır. Bunun üçün heç kəs lazım deyil, sadəcə bunu istəməlidilər.
Günel İsayeva
